تغییر اقلیم و گرم شدن زمین پدیده ای است که دنیا را در برگرفته و به دلیل شرایط اقلیمی کشور و استان آثار آن مخرب و ماندگار است. در گزارش روز گذشته خراسان یادآور شدیم که جابه جایی فصول، تغییر زمان، مکان و نوع بارش ها، توفان، تگرگ، سیل، سرما و… از پیامدهای تغییر اقلیم است. این پدیده بر شرایط اجتماعی و اقتصادی استان و معیشت مردم تأثیرات مستقیمی می گذارد، این در حالی است که محاسبات کارشناسان، از تداوم این پدیده و آثار مخرب آن طی سال های  آینده در استان حکایت دارد.این بار به بررسی و تحلیل آمار بارش ها و دمای استان خراسان رضوی در سال زراعی جاری پرداخته ایم؛ این آمار موید آن است که در برخی نقاط استان شاهد خشکسالی خفیف هستیم. خراسان رضوی روی کمربند خشک و نیمه خشک واقع شده و مدیریت ریسک به جای مدیریت خشکسالی بعد از وقوع آن ضرورتی اساسی است.

گزارش آب و هوا گزارش تحلیلی بارش و دمای استان خراسان رضوی درسال زراعی ۸۹-۸۸ از مهر۸۸ تا خرداد۸۹ که توسط کارشناسان اداره کل هواشناسی خراسان رضوی و اداره تحقیقات اقلیمی و هواشناسی کاربردی در تیرماه ۸۹ تهیه شده، موید تغییرات عمده در میزان بارش های استان خراسان رضوی در مدت یاد شده است.

مدیرکل هواشناسی استان خراسان رضوی در تحلیل آماری بارش های سال زراعی استان به خراسان می گوید: توزیع مجموع بارش سال زراعی ۸۹-۸۸ از ۱/۱۱۱ تا ۶/۳۴۹ میلی متر در شهرستان های استان متغیر است.

به گفته وی بیشترین بارندگی سال زراعی از شهرستان قوچان ۶/۳۴۹ میلی متر گزارش شده که درصد تحقق بارندگی آن در سال زراعی تاکنون ۱۱۲درصد بود. در حالی که این مقدار در سال گذشته ۱۰۰ و در دوره آماری ۹۷درصد بوده است. مهندس «غلامرضا دوست محمدی» می افزاید: کمترین میزان بارندگی در گناباد با ۱/۱۱۱ میلی متر بوده که تحقق بارندگی در سال جاری تاکنون ۷۷ درصد بوده است که این مقدار نیز در سال گذشته ۷۶ و در دوره آماری ۹۸ درصد بوده است.

وی می گوید: در سال زراعی جاری تا این تاریخ بارندگی مشهد ۴/۱۷۷ میلی متر بوده است که ۷۱ درصد بارندگی تاکنون تحقق یافته است که این میزان در سال گذشته ۱۰۶ و در دوره آماری ۹۸درصد بوده است.به گفته وی بررسی آمار نشان می دهد، در خرداد ماه سال جاری نیز بیشترین بارندگی در نیشابور با ۱۹ میلی متر اتفاق افتاده که بارندگی سال گذشته این شهرستان در همین دوره ۸/۹ و در دوره آماری ۶/۷ میلی متر بوده است.مدیرکل هواشناسی استان می افزاید: در خرداد ماه سال جاری از شهرستان های تربت حیدریه، سرخس، کاشمر، گناباد و خواف بارشی گزارش نشده است.

میزان بارندگی شهر مشهد در خرداد ماه سال جاری ۵/۳ میلی متر بوده که این میزان در سال گذشته ۱/۵ میلی متر و در دوره آماری بلند مدت ۳/۱۰ میلی متر بوده است.البته این آمار مربوط به ۱۴ ایستگاه سینوپتیک هواشناسی در خراسان رضوی است و آمار رسمی از ۲۵ شهرستان استان که اغلب در نقاط دور افتاده هستند در دسترس نیست.

در سال زراعی ۸۹-۸۸ تاکنون میانگین دما نسبت به مدت مشابه سال گذشته و دوره آماری بلند مدت در تمامی شهرستان های استان کاهش داشته است. به جز فریمان و گلمکان که بدون تغییر بوده است.

این مسئول می گوید: میانگین دمای استان، ۷/۱۱ درجه سانتی گراد بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۶/۰ درجه و نسبت به مدت مشابه دوره آماری ۵/۰ درجه سانتی گراد کاهش داشته است.

به گفته مدیرکل هواشناسی استان گرم ترین شهرستان در طول این مدت سرخس با میانگین ۱۴ درجه و خنک ترین شهرستان قوچان با ۵/۸درجه سانتی گراد بوده است.

وی می افزاید: بیشترین کاهش دما نسبت به مدت مشابه سال گذشته مربوط به شهرستان های گناباد و درگز با ۱/۱ درجه سانتی گراد بوده است. همچنین بیشترین کاهش دما نسبت به دوره آماری بلند مدت مربوط به شهرستان درگز با دمای ۳/۱ درجه سانتی گراد بوده است. «دوست محمدی» تصریح می کند: میانگین دمای مشهد طی این مدت ۷/۱۱ درجه سانتی گراد بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳/۰ درجه و نسبت به مدت مشابه دوره آماری ۲/۰ درجه سانتی گراد کاهش داشته است.وی با اعلام این که در خرداد ماه سال جاری، میانگین دما نسبت به مدت مشابه سال گذشته در تمامی شهرستان های استان افزایش داشته است، می گوید: میانگین دما نسبت به دوره بلند مدت آماری در تمامی شهرستان های استان به جز شهرستان قوچان افزایش داشته است.به گفته وی میانگین دمای استان، ۱/۲۰درجه سانتی گراد بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵/۱ درجه کاهش و نسبت به مدت مشابه دوره آماری ۷/۰درجه سانتی گراد افزایش داشته است.در این مدت گرم ترین نقطه استان، شهرستان کاشمر با میانگین دمای ۲/۲۳ درجه و خنک ترین شهرستان قوچان با دمای ۴/۱۵درجه سانتی گراد بوده است. این مسئول هواشناسی تأکید می کند: در خرداد ماه سال جاری بیشترین افزایش دما نسبت به سال گذشته در مشهد با ۷/۲درجه سانتی گراد اتفاق افتاده و بیشترین افزایش دما نیز نسبت به مدت مشابه دوره آماری مربوط به کاشمر با ۴/۱درجه سانتی گراد بوده است.وی می افزاید: طی این ماه بیشترین کاهش دما نسبت به مدت مشابه دوره آماری مربوط به قوچان با ۹/۰ درجه سانتی گراد گزارش شده است. همچنین در این ماه میانگین دمای مشهد، ۱/۲۰ درجه سانتی گراد گزارش شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۷/۲درجه و نسبت به مدت مشابه دوره آماری ۲/۱ درجه سانتی گراد افزایش داشته است.

محاسبه شاخص خشکسالی SPI در فروردین ماه ۸۹ حاکی از نرمال بودن شرایط در اغلب نقاط استان بوده و در مناطقی از شهرستان های مشهد، سبزوار، جنت آباد (رشتخوار) و گناباد خشکسالی متوسط رخ داده و مناطقی از شهرستان های درگز، بردسکن، خواف با ترسالی خفیف مواجه بوده است.

مهندس «جواد احمدیان» کارشناس هواشناسی خراسان رضوی می گوید: در اردیبهشت ماه ۸۹ بیشتر نقاط استان با ترسالی خفیف مواجه بوده و در شهرستان های درگز، تایباد، خواف، گناباد، جنت آباد و مناطقی از مشهد شرایط نرمال و در شهرستان های فریمان، تربت جام و چناران ترسالی متوسط رخ داده است. همچنین مناطقی از تایباد با خشکسالی خفیف و مناطقی از فریمان با ترسالی شدید مواجه شده است.به گفته وی محاسبه شاخص خشکسالی SPI در خرداد ماه ۱۳۸۹ نشان دهنده شرایط نرمال در بیشتر نقاط استان است. در شهرستان های تربت حیدریه، کاشمر، گناباد، سبزوار، تربت جام، خواف و سرخس خشکسالی خفیف حاکم و مناطقی از نیشابور با ترسالی خفیف و ترسالی متوسط مواجه بوده است.این کارشناس اداره کل هواشناسی خراسان رضوی می افزاید: محاسبه سری زمانی سه ماهه SPI در بهار۸۹ حاکی از شرایط نرمال در اغلب نقاط استان بوده و در این مدت شهرستان های چناران، نیشابور، تربت جام، فریمان و بردسکن با ترسالی خفیف و مناطقی از شهرستان گناباد با خشکسالی خفیف همراه بوده است.شاخص خشکسالی SPI در ۹ ماهه منتهی به خرداد ماه ۸۹ نیز نشان دهنده شرایط نرمال در بیشتر نقاط استان بوده و شهرستان های مشهد، تایباد، جنت آباد (رشتخوار) و گناباد با خشکسالی خفیف و مناطقی از نیشابور و قوچان با ترسالی خفیف مواجه بوده است.

جدول مقایسه بارندگی ایستگاه های مبنا در شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی از اول مهر ۸۸ تا ۱۴ اردیبهشت ۸۹ با دوره مشابه سال قبل آن و متوسط دوره آماری حکایت از خشکسالی متوسط در مناطق فریمان، مشهد، تایباد و خشکسالی ضعیف در مناطق سرخس، گناباد، رشتخوار و خواف دارد.گزارش مدیریت مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی حاکی است متوسط بارندگی استان بر اساس نقشه همباران در سال زراعی جاری (مهر تا ۴ اردیبهشت ۸۹) ۵/۱۵۶ میلی متر بوده در حالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل آن ۸/۱۸۹ میلی متر و در دوره آماری ۱/۱۷۰ میلی متر بوده است. این بارش نسبت به سال قبل ۳/۳۳ میلی متر و معادل ۶/۱۷ درصد کاهش نشان  می دهد. نسبت به متوسط دوره آماری هم ۶/۱۳ میلی متر معادل ۸ درصد کاهش بارش را در استان شاهد بوده ایم. بر اساس این اطلاعات شاخص SPI(خشکسالی) در تربت جام ۲/۰،فریمان۵/۱، سرخس ۶/۰ چناران ۱/۰، مشهد ۴/۱، تایباد یک، کاشمر ۲/۰، گناباد ۶/۰، جنگل وخواف ۷/۰ منفی ثبت شده است.

آخرین آمار دریافتی از ایستگاه های هواشناسی استان حاکی از بارش های در حد نرمال در سال زراعی جاری است. اما با وجود نرمال بودن بارش ها در سطح استان، بارش در ایستگاه های مشهد، کاشمر و گناباد تا بیش از ده درصد از مقدار نرمال دوره آماری کمتر است. ضمن این که ایستگاه مشهد علاوه بر کاهش بارش با افزایش دما نیز مواجه بوده است که موجب افزایش تنش رطوبتی در گیاهان و محصولات زراعی می شود.

شاخص ال نینو در ماه جاری نسبت به ماه قبل تغییری ندارد و وضعیت آن نسبت به سال گذشته تضعیف شده است و شرایط به سمت تقویت لانینا پیش می رود. معاون پژوهشکده اقلیم شناسی کشور به خراسان می گوید: پیش بینی مراکز اقلیمی نشان می دهد که تا دو سال آینده شرایط لانینا تداوم خواهد داشت و مطالعات نشان می دهد که استقرار شرایط لانینا نمی تواند بارش های فصلی استان را تقویت کند.

دکتر «ایمان باباییان» می افزاید: پیش بینی بارش فصلی کشور با استفاده از خروجی مدل های پیش بینی فصلی برای پنج ماه آینده توسط پژوهشکده اقلیم شناسی صادر شده است و بیشتر مدل های پیش بینی فصلی توانمندی ضعیفی در پیش بینی بارش فصول خشک (از جمله فصل تابستان کشورمان) را دارا هستند.به گفته وی به استناد محاسبه ها و نقشه ها و مدل های پیش بینی بارش ها در استان خراسان رضوی در هر دو دوره اول در حد نرمال تا بیش از نرمال است. اما از اواخر دوره که متمایل به شروع فصل پاییز است و از میزان بارش ها کاسته می شود و تا حد کمتر از نرمال تا نرمال کاهش می یابد. به گفته وی بررسی پیش بینی های صادره از سوی این مرکز نشان می دهد که به دلیل میانگین بارش کم تابستانه در استان و فرآیندهای تابستانه موثر بر بارش های منطقه ای، صحت آن از اعتبار کمتری نسبت به دیگر فصول برخوردار است. به همین دلیل برخی مراکز مهم اقلیمی برای فصول کم باران پیش بینی نمی کنند. با این حال پیش بینی می شود که بارش های اندک تابستانه در مواردی به شکل رگباری است که می تواند منجر به رواناب شود. با توجه به سهم ناچیز بارش های تابستانه در بارش کل سال، افزایش آن تاثیری بر بارش کل سال ندارد.این کارشناس می گوید: از لحاظ دمایی در دوره اردیبهشت تا تیر و خرداد تا مرداد دما در حد نرمال تا بیش از نرمال و در دوره تیر تا شهریور دما در حد نرمال تا بیش از نرمال خواهد بود. به هر حال میزان بارندگی ها، پراکنش آن و زمان بارش ها در استان خراسان رضوی موید وقوع خشکسالی در برخی نقاط بوده و هست و کارشناسان اداره کل مدیریت بحران استان مدعی هستند بعد از تاثیرات شکننده خشکسالی های ۱۲ ساله که در سال ۸۷ به اوج خود رسید و طی ۵۰ سال اخیر بی سابقه بود، ۹۲ درصد از خاک این استان دچار خشکسالی حاد و شدید شود و تبعات آن هم طی یک یا دو سال جبران نمی شود.

تداوم خشکسالی و تبعات مخرب آن نکته حایز اهمیتی است که باز هم گریبانگیر خراسان رضوی شده است. در حالی که مسئولان سالیان متمادی است شاهد بروز خشکسالی در کشور و استان ما بوده اند و بارها از ضرورت مدیریت ریسک سخن گفته اند بازهم خشکسالی داریم و پیش بینی ها هم حکایت از تداوم آن در دهه آتی دارد. آیا باز هم باید دست روی دست گذاشت و نظاره گر بود.

میلیاردها ریال خسارت طی سال های اخیر از بابت خشکسالی به مردم استان وارد شده و به دلیل آن که تبعات این پدیده بعضا در درازمدت نمایان می شود خیلی نمی توان اعداد و ارقام را قطعی دانست.

خراسان در سلسله گزارش هایی به بازخوانی تبعات تغییر اقلیم و خشکسالی در استان می پردازد و درکنار نیمه خالی لیوان که همانا درد و رنج و خسارت های وارده به استان است نگاهی هم به اقدامات انجام شده توسط متولیان به ویژه ستاد حوادث استان در سالیان قبل خواهد داشت.رویکردی که با هدایت اعتبارات خشکسالی و سرمایه گذاری در بخش های زیرساختی و زیربنایی باعث آن شده است امروز کشاورزان این استان و روستاییان با این همه خسارات خشکسالی به مرحله استیصال و درماندگی نرسند.

مقایسه وضعیت بارندگی سال زراعی در چند ایستگاه سینوپتیک هواشناسی استان خراسان رضوی و مقایسه آن با سال گذشته و دوره آماری حکایت از کاهش ۹ درصدی بارندگی در این استان دارد. اگرچه این رقم با گزارش آب منطقه ای استان تفاوت فاحشی دارد ولی یک علت تفاوت آن با کاهش ۶/۱۷درصدی گزارش آب منطقه ای به علت پراکندگی ایستگاه های هواشناسی و باران سنجی در سطح استان است و آمار هواشناسی صرفا خاص ۱۴ ایستگاه هواشناسی مشهد، سبزوار، نیشابور، تربت جام، تربت حیدریه، سرخس، قوچان، کاشمر، گلمکان، فریمان، خواف، درگز و کلات می باشد.بر اساس این گزارش در سال زراعی جاری از مهر۸۸ تا ۱۳ تیرماه جاری مجموع بارندگی استان ۲۰۹ میلی متر بوده است در حالی که این رقم در مدت مشابه سال زراعی قبل ۲۳۱ میلی متر بوده است. نگاهی به آمار بارش در استان حکایت از کاهش ۳۳ درصدی آن نسبت به سال قبل و ۲۷ درصدی نسبت به دوره آماری در مشهد دارد.آمار اداره کل هواشناسی خراسان رضوی از کاهش ۲۰ درصدی بارش های سال زراعی در شهرستان های تربت حیدریه و تربت جام که از قطب های کشاورزی استان هستند حکایت دارد.این کاهش بارش برای شهرستان های نیشابور ۳درصد، سرخس ۸درصد، کاشمر ۱۸ درصد، گلمکان (چناران) ۱۴، فریمان ۱۳ و خواف ۷ درصد گزارش شده است